ORAL MOTOR THERAPY LÀ GÌ VÀ LỜI GIẢI THÍCH DỄ HIỂU NHẤT DÀNH CHO MẸ
Hành trình cùng con lớn lên luôn chứa đựng nhiều cung bậc cảm xúc, đặc biệt là khi mẹ nhận thấy con có vẻ đang gặp khó khăn trong việc cất tiếng nói đầu đời. Trong quá trình đưa con đi khám, hẳn mẹ đã từng nghe các chuyên gia nhắc đến một thuật ngữ chuyên môn và tự hỏi oral motor therapy là gì? giải thích dễ hiểu cho mẹ để mẹ có thể áp dụng và đồng hành cùng con tại nhà. Mẹ đừng quá lo lắng nhé. Bài viết này được sinh ra để ôm ấp những trăn trở đó. Chúng ta sẽ cùng nhau bóc tách những khái niệm tưởng chừng phức tạp trở nên thật gần gũi.
KIỂM TRA SỨC KHỎE TOÀN DIỆN CHO CON
Bản chất thực sự của phương pháp tập vận động cơ miệng mà mẹ cần biết
Mẹ có thể hình dung việc tập oral motor therapy (trị liệu vận động miệng) giống hệt như cách chúng ta đi tập gym để rèn luyện cơ bắp vậy [1]. Để đôi chân có thể chạy nhảy thoăn thoắt, các bó cơ chân cần được rèn luyện cho thật khỏe mạnh. Việc phát âm hay nhai nuốt của con cũng hoạt động dựa trên một nguyên lý tương tự.
Chiếc miệng nhỏ xinh của con là một hệ thống tinh vi bao gồm cơ môi, cơ hàm, cơ lưỡi và vùng má [2]. Khi những nhóm cơ này kết hợp nhịp nhàng, con sẽ dễ dàng tạo ra âm thanh, nhai nát thức ăn và mỉm cười rạng rỡ. Tuy nhiên, ở một số em bé, các nhóm cơ này lại hơi yếu ớt hoặc chưa biết cách phối hợp ăn ý với nhau [11].
Lúc này, trị liệu vận động miệng chính là những bài tập thể dục nhẹ nhàng và vui nhộn dành riêng cho vùng cơ miệng của con. Phương pháp này bao gồm các động tác thổi, mút, nhai hoặc mát-xa giúp kích thích nhận giác quan và tăng cường sức mạnh cơ bắp vùng mặt [12]. Nhờ đó, môi con sẽ khép kín hơn, lưỡi linh hoạt hơn và hàm nhai khỏe hơn.
Lý do bộ máy phát âm yếu lại cản trở hành trình cất tiếng nói của con
Việc nói là một hoạt động vô cùng phức tạp đòi hỏi sự chỉ huy chính xác từ não bộ xuống hàng loạt các nhóm cơ nhỏ xíu ở vùng mặt. Mẹ hãy tưởng tượng não bộ của con là một người nhạc trưởng, còn cơ môi, lưỡi, hàm là các nhạc công [3]. Nếu nhạc trưởng vung gậy chỉ đạo đúng nhịp nhưng các nhạc công lại đang cầm những nhạc cụ bị hỏng hoặc tay quá yếu không thể chơi nhạc, thì bản hòa tấu âm thanh sẽ không thể vang lên trọn vẹn [6].
Khi cơ hàm yếu, con sẽ khó mở miệng đủ rộng để phát âm tròn vành rõ chữ. Khi cơ lưỡi không linh hoạt, con không thể uốn lưỡi chạm lên vòm ngạc để tạo ra các âm khó. Khi cơ môi không có sức, con sẽ không thể chu môi ra hay mím môi lại để bật hơi [8].
Cách mẹ nhận biết con chậm nói do ngôn ngữ hay do vận động miệng yếu
Rất nhiều mẹ cảm thấy bối rối và hoang mang khi cố gắng tìm hiểu xem việc chậm nói do ngôn ngữ hay do vận động miệng yếu? Hai tình trạng này tuy có biểu hiện chung là con ít nói, nhưng bản chất lại hoàn toàn khác nhau.
Nếu con chậm nói do tư duy ngôn ngữ, con thường không có nhu cầu giao tiếp, ít chỉ trỏ, không quay lại khi được gọi tên và dường như không hiểu mệnh lệnh đơn giản.
Ngược lại, nếu con gặp khó khăn về vận động miệng, con vẫn rất hiểu chuyện. Con biết dùng ánh mắt, cử chỉ để nhờ mẹ. Con rất muốn nói, môi mấp máy nỗ lực nhưng âm thanh phát ra không rõ ràng hoặc bất lực định hình khẩu hình miệng.
Cơ chế vật lý đằng sau tình trạng trẻ tự kỷ chảy nước dãi nhiều
Mẹ có thể từng xót xa tự hỏi nguyên nhân thực sự khiến trẻ tự kỷ chảy nước dãi nhiều là từ đâu. Dưới góc nhìn vật lý trị liệu, hiện tượng này liên quan mật thiết đến sự suy yếu cơ vùng miệng.
Khi các cơ vùng miệng và hàm của con bị giảm trương lực (yếu, nhão), hai môi của con sẽ không thể khép kín một cách tự nhiên. Cùng lúc đó, cơ lưỡi lại không đủ sức hoặc không có phản xạ đẩy nước bọt lùi về phía sau để nuốt.
Sự kết hợp của việc môi hé mở và lưỡi nằm ỳ một chỗ tạo thành "đường trượt" vật lý, khiến nước bọt tự do chảy ra ngoài. Đây hoàn toàn là khó khăn cơ học, không phải con cố tình làm bẩn áo.
Những dấu hiệu sinh lý cho thấy con cần được hỗ trợ tập cơ miệng
Việc quan sát tỉ mỉ những thói quen sinh hoạt hàng ngày của con sẽ giúp mẹ sớm nhận ra những tín hiệu cầu cứu từ bộ máy phát âm của con [4]. Mẹ hãy xem bé có đang gặp các tình trạng sau không:
Khó khăn trong ăn uống
Con thường ngậm thức ăn rất lâu, lười nhai thịt hoặc đồ ăn thô cứng. Con chỉ thích nuốt chửng hoặc thiên về đồ ăn xay nhuyễn dù độ tuổi đã lớn [14].
Thường xuyên hé môi
Khuôn miệng con luôn trong trạng thái mở tự nhiên, con hay thở bằng miệng ngay cả lúc thức lẫn lúc ngủ do cơ môi không đủ sức khép lại.
Hạn chế các cử động tinh
Con không biết cách hoặc gặp rất nhiều khó khăn khi cố gắng chu môi dỗ em, hôn gió, huýt sáo hay thổi tắt nến sinh nhật.
Không biết dùng ống hút
Con thường cắn dẹt ống hút hoặc không có lực để mút nước trái cây lên, nước thường trào ra hai bên mép một cách mất kiểm soát [16].
Phát âm rất ngọng và nặng nề
Khi cố gắng bật âm, trông con rất chật vật. Hàm dưới có thể bị trượt sang bên, âm thanh bị nuốt chữ hoặc vô cùng mờ nhạt do thiếu sự phối hợp.
Các trò chơi tương tác tại nhà giúp con rèn luyện cơ hàm và cơ lưỡi
Thay vì ép con ngồi vào bàn và thực hiện những bài tập khô khan, mẹ hoàn toàn có thể biến khoảng thời gian trị liệu thành những phút giây vui vẻ. Việc lồng ghép bài tập vào trò chơi giúp con hợp tác hơn và gắn kết tình cảm mẹ con [13].
Trò chơi thổi bong bóng
Thi thổi bong bóng xà phòng hoặc thổi giấy vụn. Để thổi được, con bắt buộc phải mím tròn môi và lấy hơi sâu. Đây là bài tập tuyệt vời giúp tăng cường cơ môi và kiểm soát luồng hơi [15].
Trò chơi liếm mứt quanh mép
Mẹ quệt chút mứt hoặc bơ đậu phộng quanh mép môi con. Nhiệm vụ của con là thè lưỡi ra, đưa sang trái phải, lên xuống để liếm sạch. Trò chơi này giúp chiếc lưỡi linh hoạt hơn [17].
Nhai kẹo dẻo hoặc gặm nướu
Sử dụng ống nhai silicon y tế (chew tubes) hoặc cho con nhai kẹo dẻo dai, trái cây sấy khô. Việc vận động hàm lên xuống liên tục sẽ đánh thức các bó cơ nhai đang ngủ quên của con.
Chuyên gia hướng dẫn mẹ những bước đi đầu tiên trên hành trình can thiệp
Nhìn con khó khăn trong việc nhai nuốt hay bật âm, chắc hẳn trái tim mẹ nào cũng xót xa. Những trò chơi tại nhà là công cụ hỗ trợ tuyệt vời, giúp con bước đầu làm quen với việc cảm nhận cơ thể mình [7].
Tuy nhiên, mỗi em bé là một cá thể độc bản. Việc tự ý áp dụng các bài tập chuyên sâu với cường độ không phù hợp có thể khiến cơ miệng của con bị căng mỏi quá mức, dẫn đến sợ hãi [9]. Sự kiên nhẫn của mẹ là liều thuốc tinh thần, nhưng để giải quyết gốc rễ, mẹ cần đến lăng kính khoa học chuyên môn [10].
Bước đi đầu tiên vững chắc nhất mà mẹ nên làm lúc này là thực hiện một bài kiểm tra đánh giá toàn diện để hiểu chính xác khó khăn của con nằm ở đâu.
Những câu hỏi thường gặp về tập vận động cơ miệng cho bé
1. Tập vận động cơ miệng có giúp con biết nói ngay lập tức không mẹ nhỉ?
2. Bé nhà tôi rất ghét bị chạm vào vùng mặt, vậy làm sao để bắt đầu tập cho con?
3. Có độ tuổi nào được xem là quá muộn để can thiệp trị liệu vận động miệng không?
4. Mẹ có nên tự ý mua các dụng cụ rung ngậm miệng (z-vibe) về cho con dùng tại nhà không?
5. Mẹ nên dành bao nhiêu thời gian mỗi ngày để chơi các trò chơi tập cơ miệng với con?
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn y khoa. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển của con, hãy gặp chuyên gia có chứng chỉ để được đánh giá trực tiếp.