CON CHẬM NÓI DO NGÔN NGỮ HAY DO VẬN ĐỘNG MIỆNG YẾU VÀ NHỮNG ĐIỀU CHA MẸ CẦN BIẾT
Hành trình mong ngóng tiếng gọi "mẹ", "ba" đầu đời của con đôi khi lại là một chặng đường đầy nước mắt và hoang mang. Sự nhầm lẫn giữa việc con chưa hiểu ngôn ngữ và việc con rất muốn cất lời nhưng cơ miệng không thể phối hợp đã dẫn đến nhiều phương pháp can thiệp chưa phù hợp. Hãy cùng tìm hiểu nguyên nhân cốt lõi để yêu thương và hỗ trợ con đúng cách.
KIỂM TRA SỨC KHỎE TOÀN DIỆN CHO CON
Nỗi trăn trở của cha mẹ khi thấy con hiểu hết nhưng lại không thể cất lời
Không ít lần cha mẹ cảm thấy bất lực, thậm chí là tự trách bản thân khi đã dành hàng giờ đồng hồ mỗi ngày để chỉ tay vào đồ vật, lặp đi lặp lại một từ khóa nhưng con vẫn im lặng. Có những em bé biểu hiện ánh mắt rất sáng, biết làm theo các mệnh lệnh đơn giản như "lấy cho mẹ quả bóng", "cất giày đi con", nhưng khi được yêu cầu phát âm thì con lại né tránh hoặc cáu gắt [16].
Cảm giác tội lỗi thường trực xuất hiện khi cha mẹ lỡ to tiếng hoặc ép con nói trong những khoảnh khắc mất kiên nhẫn. Trên nhiều diễn đàn chia sẻ của cộng đồng phụ huynh, nỗi đau lớn nhất không phải là con chậm hơn các bạn, mà là cha mẹ không biết con đang gặp khó khăn ở đâu để giúp đỡ [17].
Thực tế, quá trình tạo ra lời nói là một chuỗi phối hợp cực kỳ phức tạp của não bộ và các nhóm cơ. Nếu chúng ta chỉ ép con phát âm mà bỏ qua việc tìm hiểu xem rào cản nằm ở nhận thức thần kinh hay ở kỹ năng vận động thực thể, con sẽ càng ngày càng thu mình lại [18]. Cha mẹ hãy hít một hơi thật sâu và tự nhủ rằng, mình đang làm rất tốt, chỉ là chúng ta cần thay đổi góc nhìn một chút để hiểu đúng thông điệp cơ thể con đang muốn truyền tải.
Hiểu đúng về sự khác biệt giữa tư duy ngôn ngữ và khả năng vận động miệng
Để tìm ra đáp án cho việc con chậm bật âm, chúng ta cần phân định rõ ràng hai khái niệm thường bị đánh đồng: ngôn ngữ (language) và lời nói (speech). Dù thường đi song hành, nhưng chúng lại do các hệ thống khác nhau trong cơ thể đảm nhiệm [8].
Khó khăn ngôn ngữ là khi con chưa hiểu ý nghĩa hoặc chưa có nhu cầu giao tiếp
Ngôn ngữ là quá trình não bộ tiếp nhận, xử lý thông tin và sắp xếp ý tưởng. Trẻ gặp rào cản về ngôn ngữ thường gặp khó khăn trong việc hiểu những gì người khác nói hoặc không biết cách diễn đạt ý muốn của mình. Nguyên nhân gốc rễ nằm ở cách hệ thần kinh xử lý thông tin. Các con có thể chưa thực sự hiểu từ "nước" dùng để làm gì, hoặc chưa có nhu cầu phải gọi tên đồ vật đó để tương tác. Theo CDC, nhóm trẻ này thường ít phản ứng khi được gọi tên, ít có cử chỉ bù trừ như chỉ tay [1], [7].
Khó khăn vận động miệng là khi con muốn nói nhưng cơ quan phát âm không phối hợp được
Khó khăn vận động miệng xảy ra khi tư duy ngôn ngữ của con hoàn toàn bình thường, con biết chính xác từ mình muốn nói trong đầu, nhưng khi truyền tín hiệu xuống cơ quan phát âm (môi, lưỡi, hàm, thanh quản), các nhóm cơ này lại không thể phối hợp nhịp nhàng. Con giống như một nhạc trưởng tài ba đang cầm bản nhạc xuất sắc, nhưng dàn nhạc lại chơi sai nhịp [6], [14]. Trẻ thuộc nhóm này thường có biểu cảm khuôn mặt phong phú, dùng cử chỉ tay chân rất nhiều để bù đắp.
Những dấu hiệu sinh hoạt giúp cha mẹ nhận biết con gặp khó khăn về vận động miệng
Việc phân biệt không chỉ dừng lại ở các phòng khám, mà cha mẹ hoàn toàn có thể quan sát thông qua các thói quen sinh hoạt hàng ngày, bởi các cơ quan dùng để nói cũng chính là các cơ quan dùng để ăn uống và biểu lộ cảm xúc [13].
Con thường xuyên gặp khó khăn trong việc nhai nuốt thức ăn hàng ngày
Nếu vùng cơ hàm và cơ lưỡi không đủ lực, con sẽ gặp khó khăn lớn khi phải xử lý thức ăn thô. Cha mẹ có thể tinh ý nhận ra con thường ngậm thức ăn rất lâu, chỉ thích đồ xay nhuyễn dù đã lớn, hoặc dễ bị nghẹn. Đây là tín hiệu cho thấy sự thiếu linh hoạt của lưỡi trong việc đảo và đẩy thức ăn [20].
Mẹ quan sát thấy trẻ tự kỷ chảy nước dãi nhiều hơn so với các bạn đồng trang lứa
Khả năng kiểm soát khoang miệng đòi hỏi đôi môi khép kín và phản xạ nuốt vô thức. Ở những trẻ trương lực cơ vùng miệng yếu, môi thường hé mở. Điều này dẫn đến hiện tượng trẻ tự kỷ chảy nước dãi nhiều ngay cả khi đang tập trung chơi. Thực chất các nhóm cơ đang không thể hoàn thành nhiệm vụ giữ lại nước bọt.
Con rất cố gắng bắt chước khẩu hình của mẹ nhưng không thể tạo ra âm thanh rõ ràng
Trẻ gặp rào cản vận động thường có nhu cầu giao tiếp mãnh liệt. Con chăm chú nhìn miệng mẹ, há miệng ra, môi mấp máy đầy nỗ lực nhưng âm thanh phát ra lại sai lệch hoặc ú ớ nghẹn lại. Con sẽ thể hiện sự bực bội, cáu gắt vì bản thân cũng cảm thấy bức bối khi không thể điều khiển cơ thể theo ý muốn.
Hướng dẫn cha mẹ cách hỗ trợ cơ quan phát âm giúp con bật âm tự nhiên
Tầm quan trọng của việc xây dựng sức mạnh cho nhóm cơ hàm môi và lưỡi
Giống như tập gym để phát triển cơ bắp, cơ hàm, môi và lưỡi của con cũng cần được tập luyện để đạt đủ độ khỏe và biên độ linh hoạt [9]. Lời nói được tạo ra khi luồng hơi đẩy lên và được môi, lưỡi cản lại hoặc điều hướng. Nếu lưỡi không thể uốn cong, môi không thể chu ra, con sẽ mãi kẹt ở những âm không rõ nghĩa. Cha mẹ có thể cho con thổi bong bóng xà phòng để tập chu môi, thi liếm mứt quanh mép để tập lưỡi, hoặc dùng ống hút xoắn ốc để tăng sức mạnh cơ má [14], [15].
Oral motor therapy là gì giải thích dễ hiểu cho mẹ trong quá trình đồng hành cùng con
Để trả lời cho câu hỏi oral motor therapy là gì? giải thích dễ hiểu cho mẹ, chúng ta có thể hình dung đây là một hệ thống các bài tập vật lý trị liệu dành riêng cho vùng miệng. Các chuyên gia sẽ sử dụng dụng cụ an toàn (cọ silicon, thanh ngậm nhai) hoặc kỹ thuật massage bằng tay để tác động lên huyệt đạo và nhóm cơ quanh hàm, má, môi. Phương pháp này giúp đánh thức cảm giác khoang miệng, tăng cường trương lực cơ và giúp não bộ ghi nhận cách điều khiển các bộ phận này.
Lắng nghe cơ thể con để tìm ra phương pháp can thiệp phù hợp và an toàn nhất
Mỗi đứa trẻ là một cá thể độc bản. Hành trình can thiệp không bao giờ là một đường thẳng. Sự nôn nóng của người lớn đôi khi lại trở thành bức tường vô hình ngăn cản sự nỗ lực của con. Tình yêu thương, sự thấu hiểu vô điều kiện và việc chấp nhận những âm thanh chưa tròn trịa mới là liều thuốc chữa lành tốt nhất [2], [4].
Hãy bắt đầu bằng việc kiểm tra sức khỏe toàn diện để thiết lập lộ trình can thiệp đúng đắn
Việc tự quan sát tại nhà chỉ mang tính định hướng. Để trả lời chính xác tình trạng của riêng em bé nhà mình, hãy bắt đầu bằng một lộ trình đánh giá bài bản. Đừng đi đường vòng và làm tổn thương đến sự tự tôn của con.
Thực Hiện Bảng Kiểm Tra NgayCâu hỏi thường gặp của cha mẹ về tình trạng chậm nói ở trẻ
Con em chậm nói nhưng lại rất thích hát theo nhạc thì có phải do vận động miệng yếu không? +
Tập nhai đồ cứng có thực sự giúp con nhanh biết nói hơn không? +
Mấy tuổi thì nên đưa con đi khám nếu thấy con chưa chịu nói? +
Có nên cắt thắng lưỡi cho con để con nói được rõ hơn không? +
Làm sao để biết con đang im lặng vì tự kỷ hay vì con không thể điều khiển cơ miệng? +
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn y khoa. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển của con, hãy gặp chuyên gia có chứng chỉ để được đánh giá trực tiếp.